Eenzaamheid in een verbonden wereld

Het is eigenlijk best tegenstrijdig en intussen zelfs al een beetje cliché: we zijn zo verbonden met elkaar via sociale media, maar tegelijkertijd zijn we nog steeds eenzaam. De vraag is hoe dat kan, en nog belangrijker: wat we eraan kunnen doen.

Heb jij dat wel eens gevoeld, dat intense gevoel van leegte dat je soms overspoelt als je een avond alleen bent? Of juist als je op een feestje bent waar je maar weinig aansluiting kan vinden? Als het antwoord ja is, dan welkom bij de club. Samen met jou en mij is 43% van de mensen wel eens eenzaam en 10% zelfs ernstig eenzaam[1]. Eenzaamheid treft niet één bepaalde groep. Jong of oud, alleenstaand of in een relatie, man of vrouw, ziek of gezond: in elke bevolkingsgroep zijn er eenzame mensen[2].

Heel veel mensen denken dat eenzaamheid iets is dat simpel opgelost kan worden door meer sociaal contact te maken. Uit ervaring weet ik echter dat dit niet altijd het geval is. Het is niet gek om je eenzaam te voelen in contact. Het gevoel niet begrepen, gezien of gehoord te worden speelde bij mij hierin een rol, evenals het gevoel dat ik mezelf niet kon zijn in een situatie. Dat klinkt misschien heel heftig, maar ik vind eenzaamheid eigenlijk heel alledaags. Het zat bij mij in kleine dingen, zoals niet durven zeggen dat ik niet lekker in mijn vel zat die dag of niet durven aangeven dat ik liever wat anders wilde doen. Me niet realiserende dat als ik het zelf niet aangaf, anderen het ook niet konden weten. Dit zorgde bij mij voor een vicieuze cirkel van negatieve gevoelens.

Intussen heb ik geleerd dat ik het nodig heb om kwetsbaar te zijn bij een aantal mensen. Kwetsbaarheid zorgt voor verbinding, echt contact tussen mensen en dat was precies wat ik nodig had om uit mijn diepe, eenzame put te komen. Natuurlijk was dat geen les die ik leerde van de ene dag op de andere, maar met kleine stapjes vooruit en soms ook weer een paar stapjes achteruit. Want kwetsbaar zijn is één van de moeilijkste dingen die er is.

Wat is eenzaamheid nou eigenlijk?

Ik las ooit de vergelijking tussen eenzaamheid en honger in de Flow. Dat vond ik een hele mooie gelijkenis. Eenzaamheid is een soort honger naar sociaal contact, een soort leegte die alleen door verbinding met anderen kan worden gevuld. Eenzaamheid is ook een hele praktische emotie als je het vanuit het evolutionair perspectief bekijkt: in de tijd van de jagers en verzamelaars had je een groep nodig om te overleven. Als je buiten de groep viel, was je ten dode opgeschreven. Een groep bood bescherming, voldoende voedsel en mogelijke partners. Het was dus evolutionair handig om een soort pijn te voelen als je buiten de groep viel, want dat motiveerde om gedrag te vertonen dat de kans vergrootte om weer bij een groep te gaan horen.

Ook in deze tijd, waarin tot een groep behoren minder belangrijk is geworden, zitten deze mechanismes nog steeds ingebakken in ons systeem. En dat is maar goed ook! Contact maken draagt bij aan onze gezondheid, ons geluk en onze ontwikkeling. Af en toe een seintje krijgen van je lichaam dat het tijd is om contact te maken, kan daarom ook behulpzaam zijn. Zie het maar net als honger, dat een seintje geeft dat het tijd is om te eten. Langdurige eenzaamheid is echter, net als langdurige honger, niet goed voor ons. Het is een soort gebrek aan voldoende voedingsstoffen en kan nare gevolgen hebben, zoals chronische stress, wantrouwen[3], depressie[4], een slechte lichamelijke gezondheid[5], (sociale) angst en verslaving[6].

Waarom zijn er nu zoveel mensen eenzaam?

Ik denk – dit is dus niet per se de waarheid – dat mensen nu eenzaam zijn omdat er weinig écht contact gemaakt wordt. Sociale media zijn fijn omdat het makkelijk is om elkaar altijd en overal te kunnen bereiken, echter zit er ook een keerzijde aan. Of eigenlijk meerdere keerzijdes.

Ten eerste zien we continu alleen de mooie momenten uit elkaars leven. Dit schept de illusie dat het altijd goed met anderen gaat. We zijn als mensen geneigd om onszelf te vergelijken met anderen en tja, als we ons alleen vergelijken met de beste momenten uit andermans leven, is de kans groot dat we er zelf niet zo best vanaf komen. Het wordt daardoor des te lastiger om aan te geven dat het niet goed met ons gaat. De denkstap van “het gaat goed met alle anderen” naar “het ligt aan mij dat het niet goed met me gaat” of “ik wil anderen niet lastigvallen met mijn problemen”, is dan gemakkelijk gemaakt. We hebben de herkenning in elkaar nodig om écht contact met elkaar te maken, en als sociale media ons het idee geven dat we de enige zijn met dit probleem, missen we die herkenning. Daardoor is vervolgens de kans dat we ons kwetsbaar opstellen vele malen kleiner.

Ten tweede maakt het feit dat veel mensen hun aandacht bij hun telefoon hebben, het lastiger om een praatje te beginnen. Met als gevolg dat we onszelf ook afsluiten door naar ons telefoonscherm te kijken. Maar laten we eerlijk zijn: iemand die naar een telefoonscherm kijkt nodigt niet bepaald uit tot contact. Dus door zelf naar een scherm te kijken snijden we onszelf eigenlijk in de vingers.

Deze dingen zorgen denk ik voor een vicieuze cirkel van steeds minder kwetsbaarheid, steeds minder contact en steeds meer isolatie. En hoe dieper je zakt, hoe lastiger het is om daar weer uit te komen. Daar komt dan ook nog bij dat langdurige eenzaamheid zichzelf in stand houdt. Hoe dat werkt, wordt uitgelegd in dit filmpje.

Wat kunnen we anders doen?

Er is zoveel dat we anders kunnen doen!

  • Telefoon wegleggen

Deze strategie bleek voor mij simpel maar effectief. Als je je telefoon wat vaker aan de kant legt ben je namelijk meer beschikbaar voor anderen. Of het nu tijdens het eten is, in de trein of tijdens de pauze op je werk: de mogelijkheid tot oogcontact is vaak waar sociaal contact begint. Voor mij voelde het in het begin heel onwennig om niet op mijn telefoon te kijken als andere mensen om me heen dat wel deden. Inmiddels weet ik dat het na verloop van tijd went. Ik probeer op die momenten dat ik hem wegleg wat om me heen te kijken naar de mensen die in dezelfde ruimte zijn als ik. Dit was in het begin al spannend genoeg voor mij. Toch bemerkte ik een klein maar zeker effect. Ik maakte bijvoorbeeld vaker oogcontact met anderen. En kon ik misschien eens “hallo” of “dag” zeggen tegen iemand die naast me zat in de bus. Na verloop van tijd merkte ik tevens dat spontane praatjes vaker ontstonden. En als klap op de vuurpijl: ik werd er blijer van.

  • Zoek eens contact

Als je eenzaam bent, of het nu alleen is of in gezelschap, het kan helpen om contact te zoeken. Dat klinkt simpel, maar mijn ervaring is dat het niet altijd zo simpel is als het lijkt. Ik voelde in het begin best een drempel om een vriendin te bellen als ik me eenzaam voelde, of om iemand aan te spreken tijdens de lunch. Als je contact maken lastig vindt, probeer dan eens van tevoren wat vragen te bedenken die je kunnen helpen om het gesprek op gang te houden. Ik ben zelf grote fan van: “Waar ben je momenteel mee bezig?” en “Hoe was je dag?” omdat je ze aan iedereen kan stellen zonder dat je ze goed hoeft te kennen, maar ze bijna gegarandeerd een opening bieden voor een gesprek.

  • Herken je eigen gedachtecirkels

Als je eenzaam bent, kan je verstrikt raken in je eigen negatieve gedachtenpatronen. Wat bij mij bijvoorbeeld het geval was dat ik dacht: “Anderen zitten toch helemaal niet op me te wachten” of “Wat nou als ze me stom vinden?”. Daardoor zocht ik geen contact en voelde ik me alleen nog maar eenzamer. En als ik contact zocht en mensen wezen me af of reageerden niet, dan trok ik me dat ook nog eens persoonlijk aan. Van anderen hoor ik dat wantrouwen ook een grote rol kan spelen hierin. Als je mensen niet vertrouwt, dan zal je waarschijnlijk hun lichamelijk signalen ook eerder als afwijzend of vijandig interpreteren, waardoor de kans dat je contact gaat maken met hen kleiner is. Ook kan een dergelijke vijandige houding of een slachtofferrol andere mensen ervan weerhouden om contact met jou te maken, omdat je uitstraling dan vaak gesloten is.

Om deze vicieuze cirkel te verbreken kan het helpen om je bewust te worden van dit soort patronen. Want ook al is verandering altijd een lastig en langzaam proces, bewustwording is de eerste stap die je kan helpen deze patronen te doorbreken.

Een tip kan zijn om op te schrijven wat je denkt en het op een ander moment eens terug te lezen met een kritische blik. Je kan jezelf dan afvragen: “Is het waar wat ik denk?” Ook over je gedachten praten met anderen kan helpen. Anderen hebben vaak een objectievere blik en kunnen je helpen om kritisch naar je eigen gedachten te kijken. Als je er een gewoonte van maakt om deze dingen te doen, zal je waarschijnlijk patronen gaan opmerken. De volgende keer dat je in een dergelijk patroon belandt, kan je er misschien met wat meer afstand naar kijken: “Volgens mij zit ik weer in een gedachtecirkel”, of zelfs met wat humor: “Hé negatieve gedachten, zijn jullie daar weer! Wat gezellig, willen jullie ook thee?”

  • Eenzaamheid leren verdragen

Soms is eenzaamheid er gewoon. De ervaring leert dat als je probeert je gevoelens weg te stoppen, ze op een later moment alleen maar sterker weer omhoog komen. Daarom kan het helpen om je te bedenken dat eenzaamheid een normaal menselijk gevoel is. Ook bedenken dat het niet voor eeuwig duurt kan helpen: je gevoelens komen en gaan nu eenmaal. Dat hoort bij het leven. Het gevoel er laten zijn totdat het vanzelf weer wegebt, is een hele gezonde manier om met dit soort negatieve emoties om te gaan. Dat is lastig, en vergt oefening. Wees dus niet te streng voor jezelf als eenzaamheid de kop opsteekt en lange tijd aan je deur blijft kloppen. Op termijn zal je het steeds meer in de vingers krijgen.

  • Kwetsbaarheid, openheid en eerlijkheid

Ten slotte wil ik nogmaals stilstaan bij kwetsbaarheid. Ik weet dat dit iets is waar ik continu op hamer, maar dat bewijst wel hoe belangrijk ik dit aspect vindt. Zoals ik al eerder zei, denk ik dat kwetsbaarheid tonen het begin is van écht contact. Kwetsbaar zijn is heel eng, omdat je dan gekwetst kan worden. Als ik een tip kan geven over hoe te beginnen met kwetsbaar zijn, dan zou ik zeggen: begin met iets kleins. Kijk hoe dat binnenkomt bij de ander en hoe diegene op jouw kwetsbaarheid reageert. Op basis daarvan kan je beoordelen of je je bij deze persoon veilig genoeg voelt om iets meer van jezelf te laten zien. Dingen die ik bijvoorbeeld gebruik in het begin van een contact zijn: vertellen over een gekke eigenschap van mezelf of vertellen over een minder leuk aspect van mijn dag. Als iemand dan begripvol, respectvol, aandachtig en/of met acceptatie reageert, weet ik dat ik langzaam kan gaan bouwen. Het blijft natuurlijk altijd afwachten hoe iemand reageert als je meer van jezelf laat zien, maar mijn ervaring is wel dat de eerste reactie van iemand meestal een redelijk goede voorspeller is voor hoe iemand reageert als je op een later moment meer laat zien. En heel misschien kan je diegene dan na een tijdje ook vertellen dat je je soms wel eens eenzaam voelt…

Dus eigenlijk is eenzaamheid helemaal niet raar of eng. Het is gewoon een menselijke emotie die iedereen wel eens ervaart en die in elke mogelijke situatie de kop op kan steken. Weet dus dat je niet de enige bent en dat het kan helpen om erover te praten. Vaak is dat de eerste stap.

Bronnen


[1] Volksgezondheid en Zorg (2016), Eenzaamheid, Cijfers&Contaxt, Huidige Situatie. Verkregen op 28 februari 2019 van https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/eenzaamheid/cijfers-context/huidige-situatie

[2] CBS (2016). Eenzaamheid in Nederland. Verkregen op 28 februari 2019 van https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2016/38/eenzaamheid-in-nederland

[3] Layden, E.A., et al. (2017). Perceived social isolation is associated with altered functional connectivity

in neural networks associated with tonic alertness and executive control. NeuroImage, 145, 58-73.

[4] Cacioppo, J. T., Hawkley, L. C., & Thisted, R. A. (2010). Perceived social isolation makes me sad: 5-year cross-lagged analyses of loneliness and depressive symptomatology in the Chicago Health, Aging, and Social Relations Study. Psychology and Aging, 25(2), 453-463.

[5] Holt-Lunstad, J., Smoth, T.B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: A meta-analytic review.

[6] Darcin, A.E., et al. (2016). Smartphone addiction and its relationship with social anxiety and loneliness. Behavior and Information Technology. http://dx.doi.org/10.1080/0144929X.2016.1158319

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s